Phân công lao động xã hội và sự phát triển thủ công lên công nghiệp

Sự phát triển của sản xuất hàng hoá, thị trường và kinh tế thị trường đã dẫn đến một cuộc phân công xã hội lần thứ ba làm nảy sinh ra một giai cấp mới, tầng lớp người thương nhân, phát triển thương nghiệp. Cuộc phân công lao động xã hội lần này đã có tác dụng thúc dẩy sản xuất phát triển vì thương nhân đã đứng ra tổ chức tiêu thụ sản phẩm làm ra trên một thị trường ngày càng mở rộng, từ thị trường địa phương qua thị trường thống nhất ở phạm vi toàn quốc để tiến tới thị trường thế giới dang trong quá trình hội nhập kinh tế như hiện nay. Tuy nhiên cũng cần thấy đúng mức hơn một khía cạnh tiêu cực của thương nhân xuất phát từ việc họ đứng giữa người sản xuất và người tiêu dùng nên đã lợi dụng vị thế đó để bóc lột cả đôi bên. Cũng từ dó, chạy theo lợi nhuận, thương nhân đã đẩy quá trình phát triển một cách tự do vô tổ chức, dưới bàn tay vô hình của thị trường, dẫn đến các cuộc khủng hoảng chu kỳ. Cuộc phân công xã hội lần thứ ba dã tách người thương nhân ra khỏi người sản xuất nhưng, sau dó, lại xuất hiện xu thế kết hợp người sản xuất với người thương nhân, theo hai con đường. Trong thời đại hiện này, con đường thứ nhất, có tính cách mạng nhất, được thể hiện trong việc các Tập đoàn, các doanh nghiệp sản xuất công nghiệp đều có tổ chức màng lưới thương nghiệp trực thuộc để đảm bảo cung ứng các yếu tố của đầu vào và để tiêu thụ sản phẩm được sản xuất ra. Con đường thứ hai cũng vần tồn tại dưới hình thức các cơ sở sản xuất công nghiệp tiến hành sản xuất theo đơn gia công đặt hàng của các tổ chức thương nghiệp. Trong thực tế, vẫn phải kết hợp cả hai con đường đó.

Quá trình chuyển từ trình độ “thủ công" nghiệp” lên trình độ “công nghiệp” diễn ra trước hết tại châu Âu và là thành quả của cuộc cách mạng trong khoa học tự nhiên và khoa học xã hội - nhân văn diễn ra trong thời đại “Phục hưng”. Cuộc cách mạng này đã dẫn đến cuộc cách mạng công nghiệp và quá trình chuyển từ trình độ thủ công nghiệp lên trình độ cơ khí hoá trải qua ba giai đoạn chủ yếu là từ hiệp tác giản đơn qua công trường thủ công đổ đi tới công xưởng cơ khí hoá. Giai đoạn công trường thú công có đặc điểm chủ yếu là dã thực hiện cuộc phân công lao động kiểu mới, dựa trên nguyên lý mới là phân chia quá trình sản xuất thành những công đoạn kế tiếp nhau gắn với việc chuyên môn hoá người lao động theo các công đoạn đó, làm cho sản phẩm trở thành kết quả của một quá trình lao động tập thể, biến người thợ thủ công lao động độc lập thành người công nhận bộ phận trên dây chuyền sản xuất. Đấy là tiền đề dẫn đến quá trình di từ chuyên môn hoá công cụ lao động để đi đến việc sáng tạo ra những hệ thống máy chuyên dùng, thích hợp với từng công đoạn đó.